
In sa segundu perra de su Setixentus, in Sardìnnia ke in totu s’Europa, unus
cant’‘e intelletualis si fìant acostaus a is bideas i a is progetus de arreforma
nàscius in s’intrànnia de su movimentu illuminista. Intr’‘e
totu is “adelantadoris” acapiaus a sa vida curturali sarda tòcat a ponni in luxi
a Giuseppe Cossu.
Pepi Cossu fiat nàsciu in Casteddu su 13 de su mes’‘e
Ladàmini de su 1739. Si fiat laureau in leis e ndi fiat bessiu
abogau. A pustis si fiat interessau meda a is kistionis acapiadas a s’economia
sarda e po-i custu du ìanta postu a traballai in s’aministradura de sa
Sardìnnia, candu in su 1767 su Bogino du iat nominau a Segretàriu de sa
Giunta po su Controllu de su Cleru Arregulari Sardu (ki fiat acapiau de manera
forti a sa corti de Madrid ancoras).
A pustis ndi fiat bessiu a Segretàriu de sa Giunta Generali po su cuntrollu
de is “Montis de su lori” de totu sa Sardìnnia; e in su 1771 a
Censori Generali po castiai a is atrus censoris ki depìanta arregulai is
traballus (sa laurera) in is biddas e in su sartu.
Po-i custus motivus su Cossu iat incumentzau a-i scriri unus cant’‘e
“Memòrias” a pitz’‘e sa laurera sarda, inui ponìat in
luxi is obras ki is polìtigus piemontesus depìanta sighiri po amellorai sa vida
e s’economia de is gentis sardas. Custas “Memòrias”
funti unu spricu arrejonau de sa sotziedadi sarda de tandu.
Acapiadas a su traballu suu de Castiadori Generali de is Montis de
su lori funti is Istruzioni per gli amministratori dei monti
granatici scritus in sardu campidanesu cun tradusidura in
italianu: is Istrutzionis est cument’e unu cundaxi a
pitz’‘e is arrègulas sceberadas po aministrai a sa mellus manera is traballus de
s’annada de sa laurera.
Castiendi a-i custas obras suas, podeus nai ki su Cossu fiat
unu smincidori atentu meda de sa vida, de sa sotziedadi e de s’economia sarda.
Ma sigumenti fiat interessau diarerus a cambiai is cosas i a das furriau a sa
mellus, s’aministradura piemontesa in su 1773 du iat stesiau de is incàrrigus
prus de importu.
Ma issu iat sighiu in s’obra sua de “strumbulladori”, cirkendi is ainas
giustas po fai adelantai s’economia sarda, ca fiat un’òmini scìpiu e beni
informau de is cambiamentus ki fìanta sutzedendi in is atras partis de su mundu,
e fiat sempri a connoscèntzia de is obras prus de importu iscritas de is
arreformadoris frantzesus i europeus. Po s’adelantamentu de sa Sardìnnia iat
propostu unu sistema de cuncàmbida econòmiga prus lìberu cun s’introdusidura de
atras colturas e su spainamentu de is tènnigas de traballu noas.
Ki nosu acaraus s’obra de su Cossu cun sa de su
Gemelli, su para gesuita spainadori de is bideas de su Bogino i
autori de su libru Rifiorimento della Sardegna, podeus nai ki su
intelletuali casteddayu portàt bideas prus craras de sa situatzioni econòmiga
stòriga e polìtiga sarda.
In su 1778 e in su 1779 su Cossu iat
imprentau duas obras in sardu e in italianu: sa “Morografia Sarda,
ossia catechismo gelsario” e sa “Seriografia Sarda,
ossia catechismo del filugello”. Custas obras s’acàpianta a is
atras iscritas in Sardìnnia, ma ki est unu fenòmenu spainau in totu s’Europa de
su Setixentus, e ki funti intregadas a is barrancus e a is probremas de
s’economia agrìcola. A-i custu gèneri literàriu di nanta “didascàligu”.
De sa literdura didascàliga depeus arregordai a
Su tesoru de sa Sardigna de Antonio
Porqueddu, i atras obras iscritas in italianus ke is obras de su
gesuita Francesco Carboni; Sul Rifiorimento della
Sardegna de su 1776 iscrita de su Gemelli; sa Storia
Naturale della Sardegna de su 1774 cumposta de su Cetti;
Le Piante de su 1778 de Domenico Simon;
L’Agricoltura di Sardegna de su 1780 de Andrea Manca
dell’Arca; I Tonni de su 1880 de Raimondo
Valle; e is obras de Pietro Leo.
Is obras de su Cossu tèninti sa forma de su diàlogu: su
primu du giòganta unu censori e unu messayu, inui su primu sprìcat a su segundu
cumenti fai po prantai sa gessa; sa segunda da giòganta unu censori sempri ma
cun-d una fèmina ki di sprìcat cumenti fai po “cultivai” su fermesìligu e po ndi
fai bessiri sa seda.
Scieus puru ki Su Cossu impari a Juanni Maria Angioy,
“residente in quegli anni a Cagliari come professore e poi come giudice
della Reale Udienza… aveva discusso negli anni precedenti dei problemi
agricoli dell’isola”. Su Cossu iat propostu de “coltivare il cotone, la
soia, la patata”. Ma “il rapido diffondersi del malcontento diretto
contro i piemontesi e contro i feudatari, il convergere rapido e drammatico dei
motivi nazionali e sociali in un movimento che assunse ben presto una forza
rivoluzionaria, avevano reso impossibile ogni continuazione della lenta opera di
riforma e di paziente amministrazione che era stata quella del Cossu”(G.
Pirodda, Sardegna, Br, 1992, p. 199).
linguasarda









Anteprima del commento