economia news e media viaggi informatica internet salute e benessere int rattenimento e spettacolo sport tempo libero istruzio ne e formazione arte cultura scienza

Stòria Literadura Sarda

S'interessu po sa lìngua i sa literadura sarda in su '800

A cura di Càralu

Pubblicato il 07/06/2005

S'arrexonu a pitz''e sa lìngua i sa literadura sarda. Is antologias e is arregortas de is poesias in sardu. Pietro Nurra su studiau aligheresu. Is "Brevis lezionis" de Efis Nonnis.

foto intervento

S'interessu de is "òminis literaus" sardus po sa lìngua i sa literadura in lìngua sarda est una intr''e is "caraterìstigas" prus de importu in sa produtzioni literària de s'Otoxentus,  in is obras e in is istùdius iscritus in sardu e in italianu puru.

 

Po primu cosa arregordaus a unu poeta aritzesu ki est una figura de grandu importu in su maginàriu sardu de s'Otoxentus, est a nai Bakis Sulis su poeta bandidu. Nàsciu in Aritzo in su 1795 e mortu bociu in su 1838, Baquis Maria Sulis iat passau prus de dex'annus "in latitanza" e sa prus parti de is versus suus dus eus pèrdius. Ma calincunu studiau at postu in luxi su fatu de cumenti is poesias de su aritzesu fèssinti "sarcàstigas e irònigas" e scritas cuntr'a is custùminis pagu arreligiosus de sa prus parti de su Cleru sardu.

 

Lassaus is poetas e castiaus a su ki at iscritu su Pirodda a pitz''e is caraterìstigas prus marcadas de-i custu sègulu: "i testi in sardo delle Carte d'Arborea segnalano anche la crescente consapevolezza del ruolo occupato nella cultura isolana dalla lingua locale e dalle sue espressioni letterarie. Queste ultime nella Storia letteraria di Sardegna (1843-44) di Giovanni Siotto Pintor avevano una trattazione equiparata a quella nelle altre lingue, così come nel Dizionario biografico degli uomini illustri di Sardegna (1837-38) di Pasquale Tola si dava forte rilievo agli scrittori in sardo. A questa attenzione corrispondeva una riflessione sulla lingua, che per la prima volta veniva codificata in grammatiche e vocabolari (anche al fine di un più efficace insegnamento dell'italiano)".

 

Eus bistu is fainas literàrias de Bissentu Remunnu Porru jai. A-i custas depeus aciungi s'obra de Juanni Rossi (Giovanni Rossi) bessia in su 1842 ki est intitulada Elementus de gramatica de su dialettu sardu meridionali e de sa lingua italiana, inui funti "espostus in brevi is precettus de is duas linguas". Custa gramàtiga a duas limbas esti scrita totu in sardu. 

 

Ma is fainas literàrias prus famadas funti is de Juanni Spano (Giovanni Spano) su canònigu. Nàsciu in Piaghe (Ploaghe) in su 1803 e mortu in Casteddu in su 1878, est s'autori de unus cantu 'e istùdius e librus a pitz''e sa stòria, s'arkiologia, su connotu, sa lìngua i sa literadura sarda.

 

Po cantu spètat a sa kistioni de sa limba arregordaus ki in su 1840 iat imprentau sa Ortografia sarda nazionale, ossia grammatica della lingua logudorese paragonata all'italiana, ki est una gramàtiga sarda arrexonada po imparai s'italianu e studiai su sardu, una tenta de codificai e donai vida a unu standard linguìstigu, ma est unu stùdiu a pitz''e su connotu poètigu sardu puru.

 

In su 1851 e in su 1852 imprèntat su Vocabolario sardo-italiano e italiano-sardo. Custu fueddàriu però no tenit sa bisura unu ditzionàriu fatu po cunfrontai e connosci duas limbas: difatis sa bisura ki su sradu tenit innoi esti sa de "dialetu" etotu.

 

No podeus fai de mancu de torrai a nai su ki at scritu Mario Puddu: su Spano de su sardu "ndi chistionat coment'e dialetu, cosa prus crara in su Programma dell'editore aundi si narat chi su sardu «fu un dì la lingua dell'Isola» e «ora poniamo fra i dialetti d'Italia», idea chi de seguru no bessiat de s'istùdiu e de su cunfrontu de su sardu cun s'italianu, ma de is ideas polìticas chi in cussus annus nd'iat cancellau su Regnu de Sardigna e fatu sa Sardigna a ùnicu istadu impari cun su Piemonti...".

 

Depeus arregordai a su mancu is atras fainas literàrias de su Spano:

intr''e su 1863 e su 1873 iat imprentau s'arregorta de "cantzonis" intitulada Canzoni popolari di Sardegna:

e in su 1857 s'arregorta de Proverbi sardi.  Comuncas is obras de su Spano intregadas a su "connotu artìstigu populari" funti meda diarerus.

 

Un'atra faina literària acapiada a sa poesia sarda esti s'arregorta intitulada Canti popolari della Sardegna cuidada e imprentada de Pepi (Giuseppe) Pasella in su 1833. Cust'arregorta da cumpòninti poesias in campidanesu, logudoresu e gadduresu.

 

Ma sa de su Pasella est sa primu "antologia" intregada a sa poesia sarda sceti, ca in is annus avatu bèninti imprentaus medas librus intregaus a su stùdiu i a s'arregorta de cantus e "poesias dialetalis". Arregordaus a su mancu Canti popolari in dialetto logudorese bessia in Turinu in su 1891 e cuidada de Giuseppe Ferraro, su Saggio di canti popolari nuoresi e su Canti popolari amorosi raccolti a Nuoro imprentaus in is annus 1892 e 1893 in Bèrgamu e cuidaus de Egidio Bellorini.

 

De grandu importu funti is fainas de Perdu Nurra (nàsciu in S'Alighera in su 1871), studiosu de literadura populari e "culta" de sa Sardìnnia, ki iat cuidadu un'arregorta de Canti popolari sardi impari a Vittorio Cian ki fiat bessia in Palermu in is annus 1893-1896. De su 1893 puru est su stùdiu intregau a sa poesia "populari" sarda e intitulau La poesia popolare in Sardegna: note bibliografiche, bessiu in Tàtari po sa Gallizzi.

 

Ma s'obra de Perdu Nurra prus connota est sa Antologia dialettale dei classici poeti sardi de su 1897, una faina de grandu balori intregada a sa poesia "culta" imprentada de sa domu Dessì de Tàtari.

 

In su 1901 bessit in Tàtari s'arregorta cuidada de Andrea Mulas intregada a is poetas de Tissi, ki est intitulada Poesie popolari tissesi.

 

Po cantu spètat a sa literadura scentìfiga, tòcat a arregordai unu libru ki Efisio Nonnis su silurgianu (kirùrgu) e professori universidàriu casteddayu iat imprentau in su 1827: is Brevis lezionis de ostetricia pro usu de is levadoras, ki est unu "manuali mèigu".

 

De importu funti puru is ditzionàrius e fueddàrius de is nòminis de is bèstias de Efis Marcialis, su studiau casteddayu.



Vuoi essere aggiornato sulle novità della guida?

Feed RSS XML vostro feed RSS